Table of Contents
Trong đời sống hàng ngày, ta thường nghĩ rằng mình đang suy nghĩ. Nhưng ít ai biết rằng, phần lớn những suy nghĩ ấy không phải là "của mình". Chúng đến từ tập khí, từ thói quen, từ những nhận thức sai lầm đã ăn sâu vào tâm thức qua nhiều đời nhiều kiếp. Và chính những suy nghĩ ấy – tưởng là của mình – lại đang dắt mũi ta đi vào những vòng luẩn quẩn: lo âu, giận dữ, mất ngủ, và cuối cùng là khổ đau.
Bởi vậy, đức Phật dạy về Chánh Tư Duy. Không phải để ta có thêm một khái niệm để nắm giữ. Mà để ta có một phương tiện nhẹ nhàng, như chiếc bè đưa qua sông, để rồi khi đến bờ kia, ta cũng sẵn lòng buông.
Chánh kiến là mẹ, Chánh tư duy là con – nhưng cũng có thể ngược lại
Trong giáo lý Bát Chánh Đạo, thường nói Chánh kiến nuôi dưỡng bảy chi phần còn lại, trong đó có Chánh tư duy. Nhưng Thiền sư có một cách nhìn rất khác. Ngài nói: tất cả tám chi phần đều tương nhập vào nhau. Chánh kiến vừa là mẹ, vừa là con. Chánh tư duy cũng vậy.
Có nghĩa là: khi bạn có một cái nhìn đúng (Chánh kiến) về vô thường, về duyên sinh, thì tự nhiên suy nghĩ của bạn sẽ đi đúng hướng (Chánh tư duy). Nhưng ngược lại, khi bạn biết nuôi dưỡng những suy nghĩ lành mạnh, biết dừng lại trước những ý niệm tiêu cực, thì chính những suy nghĩ ấy sẽ giúp bạn thấy rõ hơn bản chất của thực tại.
Chúng ta thường nghĩ: "Tôi phải có Chánh kiến trước đã, rồi mới thực tập Chánh tư duy". Nhưng trong đời sống thực tế, nó diễn ra cùng một lúc. Giống như tay trái và tay phải cùng nâng một bát cơm. Không có cái nào đến trước, cái nào đến sau.
Và Thiền sư nhắc nhở rằng, trong vũ trụ này, không có cái gọi là "nguyên nhân đầu tiên". Mọi hiện tượng – từ một chiếc lá rơi, đến một cơn giận chợt đến – đều vận hành theo lý duyên khởi. Mỗi cái vừa là nhân, vừa là quả. Tư duy của bạn cũng vậy. Nó không tự nhiên sinh ra. Nó được sinh ra từ nhận thức, từ tập khí, từ môi trường, từ những hạt giống trong tàng thức. Và khi nó sinh ra, nó lại nuôi dưỡng những hạt giống ấy.
Hai loại suy tư: Tầm và Tứ – khi nào thì nên dừng lại?
Thiền sư có một cách giải thích rất thực tế về hai cấp độ của suy nghĩ: Tầm và Tứ.
- Tầm là đưa tâm hướng về một đối tượng. Giống như con ong bay đến bông hoa.
- Tứ là ở lại với đối tượng ấy, khảo sát nó sâu sắc hơn. Giống như con ong đậu trên bông hoa và hút mật.
Trong thiền tập, cả hai đều cần thiết. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: nếu tầm và tứ hướng về những đối tượng không lành mạnh, hoặc nếu chúng cứ xoay vòng vô ích, thì đó là tà tư duy.
Bạn có biết không, có những buổi tối, ta nằm mà tâm trí cứ xoay mãi một câu chuyện. Một lời nói của người khác. Một việc đã xảy ra từ mấy năm trước. Ta cố gắng suy nghĩ để tìm ra lời giải, nhưng càng nghĩ càng rối, càng nóng đầu, và cuối cùng là mất ngủ. Đó là tà tư duy.
Tà tư duy không phải là những suy nghĩ "xấu" theo nghĩa đạo đức. Nó đơn giản là những suy nghĩ không đưa đến chuyển hóa. Nó là những suy nghĩ làm ta khổ, làm ta xa rời thực tại.
Và Thiền sư đưa ra một cảnh báo rất đặc biệt: Ngay cả khi bạn suy nghĩ về Phật pháp, về vô thường, về vô ngã, về khổ, về bất tịnh – nhưng nếu bạn chỉ dừng lại ở mức ngôn từ, không áp dụng vào đời sống, không dùng nó để nhìn sâu vào nỗi khổ của chính mình, thì những suy nghĩ ấy cũng chỉ là một dạng tà tư duy.
Đau lắm thay! Bởi vì nhiều người trong chúng ta có thể nói rất hay về giáo lý, nhưng trong lòng vẫn chất chứa đầy những bức xúc, ganh tỵ, và khổ đau. Đó là khi ta bị kẹt vào giáo lý như kẻ bị kẹt vào ngón tay chỉ trăng, mà quên mất ánh trăng đang chiếu soi ngoài kia.
Buông bỏ ngay cả Chánh – Khi đến bờ, bè cũng bỏ
Thiền sư Thích Nhất Hạnh thường dạy rằng, trên con đường tu tập, có hai cấp độ cần phân biệt rõ.
Cấp độ thứ nhất: Tục đế – thế gian.
Ở đây, chúng ta cần phân biệt Chánh và Tà. Cần biết cái nào nên nuôi dưỡng, cái nào nên chuyển hóa. Chúng ta tập bỏ tà, theo chánh. Chúng ta tập nhận diện: "Đây là tà tư duy đang đưa tôi vào địa ngục. Đây là chánh tư duy đang đưa tôi đến an lạc." Sự phân biệt này rất cần thiết cho người mới bước vào đạo.
Nhưng cấp độ thứ hai: Chân đế – xuất thế gian.
Khi đã thuần thục hơn, khi đã có đủ chánh niệm và định lực, chúng ta bước sang một lĩnh vực khác. Đó là lĩnh vực vượt thoát khỏi mọi khái niệm. Ở đó, không còn Chánh, không còn Tà. Ở đó, chúng ta buông bỏ tất cả, kể cả Chánh tư duy, để trực tiếp tiếp xúc với thực tại nhiệm mầu – cái mà Thiền sư gọi là Pháp thân.
Giáo lý giống như ngón tay chỉ mặt trăng. Ngón tay rất cần thiết để chỉ đường. Nhưng nếu bạn cứ mãi nhìn vào ngón tay, bạn sẽ không bao giờ thấy mặt trăng. Cũng vậy, Chánh tư duy là ngón tay. Đừng dừng lại ở đó. Hãy để ngón tay chỉ đường, rồi nhẹ nhàng thu tay về, để mắt hướng lên bầu trời.
Bốn thực tập nuôi dưỡng Chánh tư duy trong đời sống hàng ngày
Điều làm nên sự đặc biệt của bài giảng này, và của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, là tính thực tế. Không phải những lý thuyết cao siêu xa vời. Mà là những thực tập có thể làm ngay trong bếp, trong văn phòng, hay khi đang dắt con đi học.
1. Tư duy và Tưởng – "Có chắc không?"
Tưởng là nhận thức. Phần lớn những nhận thức của chúng ta đều sai lầm. Chúng ta nhìn một người lạnh lùng và cho rằng họ ghét mình. Chúng ta nghe một lời nói và vội kết luận rằng đó là chỉ trích. Những nhận thức sai lầm ấy sinh ra những suy nghĩ sai lầm, và những suy nghĩ sai lầm ấy lại củng cố nhận thức sai lầm.
Thiền sư đưa ra một pháp khí rất nhẹ nhàng: hãy đặt câu hỏi "Có chắc không?" Hãy dán câu ấy trong phòng, trên bàn làm việc, hay ở bất cứ đâu bạn dễ thấy. Mỗi khi một suy nghĩ tiêu cực vừa khởi lên, hãy thở vào, thở ra, và hỏi nhẹ: "Mình có chắc không?" Câu hỏi ấy có sức mạnh như một nắm nước mát tạt vào cơn nóng giận. Nó giúp bạn dừng lại, nhìn sâu, và thấy rằng phần lớn những điều mình lo lắng thực ra không có thật.
2. Tư duy và Khắc niệm – Đừng để tư duy dắt mũi
Khắc niệm là sự ghi nhận, là chánh niệm. Khi thiếu chánh niệm (thất niệm), bạn dễ dàng để cho tư duy dẫn dắt. Nó sẽ dắt bạn đi vào những khu rừng rậm của lo âu, của oán hận, của sợ hãi. Ở đó, bạn lạc lối rất lâu, có khi cả ngày, cả tuần, thậm chí cả đời.
Nhưng với một chút chánh niệm, chỉ cần một hơi thở có ý thức, bạn có thể nhận diện: "Ồ, mình đang bị cuốn vào một suy nghĩ. Nó đang đưa mình đi đâu?" Chỉ cần nhận diện được thôi, bạn đã không còn bị nó trói buộc hoàn toàn. Bạn trở thành người quan sát, thay vì người bị cuốn theo.
3. Tư duy và Tập khí – Mỉm cười với những thói quen cũ
Tập khí là những thói quen được hình thành từ rất lâu, có khi từ nhiều đời. Đó là thói quen phản ứng ngay khi bị chỉ trích. Đó là thói quen nghiền ngẫm mãi một lỗi lầm. Đó là thói quen không thể ngồi yên mà phải làm việc liên tục.
Chúng ta thường có khuynh hướng trách móc bản thân mỗi khi tập khí trỗi dậy. Nhưng Thiền sư dạy rằng: đừng tự trách, đừng mặc cảm. Hãy nhẹ nhàng nhận diện tập khí, mỉm cười với nó, và thở. "Chào bạn, tập khí ơi. Tôi biết bạn vừa đến." Khi có chánh niệm, tập khí sẽ yếu dần, và những tập khí tốt như đi thiền hành, ngồi thiền, thở có ý thức sẽ dần thay thế.
4. Tư duy và Bồ đề tâm – Năng lượng cao nhất
Trong bốn phương pháp, đây là phương pháp vi diệu nhất. Bồ đề tâm là ý chí giác ngộ, là năng lượng muốn tu tập để thoát khổ và giúp đời. Khi bồ đề tâm lớn mạnh, nó sẽ tự động hướng tư duy của bạn về những điều chân chính. Giống như khi bạn yêu thương một ai đó thật sâu sắc, bạn không cần cố gắng để nghĩ về họ – tâm bạn tự nhiên hướng về họ.
Khi bồ đề tâm lớn, những suy nghĩ vụn vặt, những lo toan nhỏ nhặt, những ganh tỵ vô ích sẽ không còn chỗ đứng trong tâm bạn. Nó giống như trong một căn phòng, nếu bạn thắp lên một ngọn đèn lớn, thì mọi bóng tối sẽ tự nhiên tan biến, không cần phải từng cái đuổi từng cái bóng.
Lời cuối: Buông và thấy
Chúng ta hãy nhớ rằng, cuối cùng, dù là Chánh tư duy đến đâu, thì nó cũng chỉ là một phương tiện. Hạnh phúc đích thực không nằm trong bất cứ tư duy nào. Nó nằm trong khả năng buông bỏ tư duy để trở về với thực tại nhiệm mầu.
Đó là lúc bạn ngồi bên tách trà nóng, không nghĩ gì cả, chỉ cảm nhận hơi ấm từ lòng bàn tay lan tỏa khắp cơ thể.
Đó là lúc bạn bước thiền hành, không tìm kiếm bất cứ điều gì, chỉ thấy mặt đất dưới chân và bầu trời trên đầu.
Đó là lúc bạn nhìn người thương, không đánh giá, không phán xét, chỉ thấy sự có mặt quý giá của họ.
Khi ấy, bạn không còn hỏi "Tôi có đang có Chánh tư duy không?" Bởi vì khi trăng đã sáng, khi Pháp thân đã hiển lộ, thì ngón tay chỉ trăng không còn cần thiết nữa.
Xin mời bạn thở.
Xin mời bạn mỉm cười.
Và xin mời bạn buông.
Xem thêm Phật Pháp căn bản - Thiện Nhẫn